ΕΠΟ 31 - Οι Επιστήμες της Φύσης και του Ανθρώπου στην Ευρώπη

"Διαφορές εμπειρισμού και ορθολογισμού στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν την εμπειρία όταν διερευνούν την πηγή, τη μέθοδο και τα όρια της γνώσης"

Εισαγωγή
Με την παρούσα εργασία έχουμε σκοπό να παρακολουθήσουμε τις αλλαγές που σημειώθηκαν στον τρόπο θεώρησης της φύσης, στη μελέτη της και στον τρόπο άσκησης της φιλοσοφίας τον 17ο αιώνα. Οι αλλαγές αυτές, που ονομάστηκαν ως  «Επιστημονική Επανάσταση», συντελέστηκαν παράλληλα με εξελίξεις στη φυσική φιλοσοφία, ανατρεπτικές για την εποχή, και με τάσεις αντικρουόμενες μεταξύ τους. Η διαμάχη μεταξύ Λογικής και Εμπειρίας τόσο όσο ως προς τη γενεσιουργό αιτία, τις μεθόδους αλλά και το πεδίο έκτασης της Γνώσης γέννησε δύο σημαντικά φιλοσοφικά ρεύματα, τον Ορθολογισμό και τον Εμπειρισμό.




1. Ορθολογισμός και Εμπειρισμός
Ο Ορθολογισμός και ο Εμπειρισμός συγκρούονται εντός της Επιστημολογίας, του κλάδου της φιλοσοφίας, που αφιερώνεται στη μελέτη της φύσης, τις πηγές και τα όρια της γνώσης. Κρίσιμα ερωτήματα αναμένουν απαντήσεις. Ποιά είναι η φύση της θεωρητικής γνώσης; H γνώση μιας συγκεκριμένης θεώρησης για τον κόσμο είναι αληθινή; Πώς μπορούμε να αποκτήσουμε τη γνώση; Ποια είναι τα όρια της γνώσης μας;
Για να γνωρίζουμε μια θεωρία, θα πρέπει να την πιστεύουμε και να είναι αληθινή, αλλά και κάτι ακόμα περισσότερο, κάτι που διακρίνει τη γνώση από μια τυχαία εικασία. Ας ονομάσουμε αυτό το πρόσθετο στοιχείο «αιτία». Η φιλοσοφία προσπαθεί να προσδιορίσει τη φύση της «αιτίας». Μπορούμε να διαμορφώσουμε αληθινές θεωρίες απλά κάνοντας τυχαίες εικασίες. Όμως το πώς θα τις αιτιολογήσουμε είναι ασαφές.  Χρειάζεται να χρησιμοποιήσουμε το νου μας γι 'αυτό, και δεν είναι ξεκάθαρο πώς θα φτάσουμε στη γνώση με τη σκέψη. Δεν είμαστε βέβαιοι εάν τα στοιχεία αυτά που ορίζουν τον κόσμο μας πράγματι υπάρχουν. Ορισμένες πτυχές του κόσμου μπορεί να είναι εντός των ορίων της σκέψης μας, αλλά και πέρα ​​από τα όρια της αντιληπτικής μας ικανότητας. Δε μπορούμε να γνωρίζουμε ποιά περιγραφή είναι αληθινή. Ορισμένες πτυχές του κόσμου μπορεί να είναι και πέρα από τα όρια της σκέψης μας έτσι ώστε να μη μπορούμε να τις αντιληφθούμε, πόσο μάλλον να διακρίνουμε εάν είναι αληθινές.
«Ο Ορθολογισμός υποστηρίζει ότι η επιστημονική αλήθεια προέρχεται από τη χρήση της Λογικής με μία ορθή μέθοδο (τη μέθοδο της λογικής παραγωγής), ενώ αντίθετα ο Εμπειρισμός ισχυρίζεται ότι η επιστημονική αλήθεια είναι μια γενίκευση πάνω σε ένα σώμα εμπειρικών δεδομένων.»[1] Η γνώση προέρχεται μόνο ή κατά κύριο λόγο από την αισθητική εμπειρία. Ο ρόλος των πέντε αισθήσεων είναι σημαντικός. Ο Εμπειρισμός απορρίπτει τις έμφυτες ιδέες ή καλύτερα την έμφυτη γνώση. Ο John Locke, ένας από τους πιο διάσημους εμπειριστές, υποστήριζε ότι το μυαλό μας όταν ερχόμαστε στον κόσμο είναι ένας άγραφος πίνακας (tabula rasa).[2] Μόνο αργότερα, μέσω της εμπειρίας,  αποκτούμε γνώσεις και πληροφορίες. Ωστόσο, εάν η γνώση έρχεται μόνο μέσα από την εμπειρία, είναι αδύνατο να μιλάμε για κάτι που δεν έχουμε βιώσει. Δημιουργούνται λοιπόν, ερωτήματα κατά πόσο ισχύουν οι θρησκευτικές και ηθικές αντιλήψεις.  Κι αυτό γιατί οι έννοιες αυτές δεν μπορούν ούτε να παρατηρηθούν ούτε να βιωθούν. Παρ’ όλ’ αυτά, ορισμένοι μετριοπαθείς εμπειριστές αποδέχονται ότι υπάρχουν μερικά φαινόμενα που δεν μπορούν να εξηγηθούν μέσα από τις αισθήσεις.
Ο Ορθολογισμός υποστηρίζει ότι η γνώση έρχεται μέσα από τον λόγο. Ο λόγος είναι η πηγή της γνώσης και της επαλήθευσης. Οι βάσεις που στηρίζουν και χαρακτηρίζουν τον Ορθολογισμό είναι η διαίσθηση / αφαίρεση, η έμφυτη γνώση, ή η έμφυτη έννοια-ιδέα. Ένα από τα τρία τουλάχιστον κατατάσσει μία φιλοσοφική θεωρία στο ρεύμα αυτό.
Διαίσθηση / αφαίρεση – ορισμένοι ορθολογιστές υποστηρίζουν ότι υπάρχουν κάποιες αλήθειες, ανεξάρτητες από την εμπειρία του φυσικού κόσμου, όπως η λογική, τα μαθηματικά, ή οι ηθικές αλήθειες.
Έμφυτη γνώση – ορισμένοι ορθολογιστές υποστηρίζουν ότι δεν έχουμε γεννηθεί με το μυαλό σαν τυφλή πλάκα (άγραφος πίνακας), αλλά έχουμε κάποια έμφυτη γνώση. Δηλαδή, γνωρίζουμε κάποια πράγματα από πριν.
Έμφυτη έννοια - Ορισμένοι φιλόσοφοι υποστηρίζουν ότι η έμφυτη γνώση και η έμφυτη έννοια είναι η ίδια, ενώ κάποιοι άλλοι φιλόσοφοι έχουν την άποψη ότι είναι διαφορετικές. Ισχυρίζονται ότι ορισμένες έννοιες είναι ένα μέρος της ορθολογικής φύσης μας και δεν βασίζονται στην εμπειρία μας όπως για παράδειγμα δύο παιδιά που βλέπουν το ίδιο αντικείμενο διαφορετικά, το ένα το βλέπει άσχημο και το άλλο όμορφο.
Παρά το γεγονός ότι τα δύο ρεύματα, Ορθολογισμός και Εμπειρισμός, έρχονται  συχνά σε αντίθεση το ένα με το άλλο, τόσο η λογική όσο και η εμπειρία μπορεί να είναι πηγές γνώσης. Η εκμάθηση της γλώσσας μπορεί να ληφθεί ως παράδειγμα. Αν και χρειάζεται εμπειρία για να τελειοποιήσεις μια γλώσσα, η πλήρης επάρκεια της γλώσσας προϋποθέτει σημαντική ικανότητα διαίσθησης, αφαίρεσης και έμφυτης γνώσης.
2. Η επίδραση της εμπειρίας
Πρώτος ο Francis Bacon (1561-1626) ως γνήσιος εκφραστής του Εμπειρισμού δίνει τεράστια σημασία στην εμπειρία. Εισάγει μία νέα επιστημονική μέθοδο, την εμπειρική επαγωγή με αφετηρία το μερικό και κατάληξη το γενικό.[3] Με άλλα λόγια, τη γενίκευση αφού έχει προηγηθεί η συστηματική παρατήρηση μιας επαρκούς βάσης δεδομένων. Για τον Bacon, το πείραμα είναι ταυτόσημο με την εμπειρία και την επαγωγή. Εντοπίζει όμως τα εμπόδια που εμφανίζονται για την κατάκτηση της αληθινής γνώσης. Κι αυτά είναι οι προκαταλήψεις, τα σφάλματα που οδηγούν σε πλάνη και τις κατηγοριοποιεί σε τέσσερις τάξεις ειδώλων, αυτές της φυλής, της σπηλιάς, της αγοράς και του θεάτρου.[4] Προτάσσει την αρχή της επαγωγικής μεθόδου του από μηδενικό σημείο προκειμένου να φτάσει στην αληθινή γνώση.
          Η εμπειρία όμως για τον Γάλλο μαθηματικό και φιλόσοφο René Descartes (Καρτέσιος, 1596-1650) δε μπορεί να αποτελέσει αξιόπιστο παράγοντα κατανόησης της φύσης και του κόσμου και οι αισθήσεις λειτουργούν παραπλανητικά.[5] Χαρακτηριστικό παράδειγμα η αχρωματοψία που εμποδίζει τη διάκριση χρωμάτων επομένως και την αντίληψη της πραγματικής κατάστασης του φυσικού κόσμου. Η γνώση στηρίζεται σε έμφυτες ιδέες και με κριτήριο την απόλυτη βεβαιότητα και όχι την εμπειρία οδηγούμαστε σε επιστημονική επαλήθευση μέσω της λογικής παραγωγής. Θέλει να αποδείξει τις φιλοσοφικές αλήθειες σα να ήταν μαθηματικά θεωρήματα. Αναζητά πρωταρχικές έμφυτες ιδέες – αξιώματα, τις αναγνωρίζει και τις βρίσκει μέσω της αναλυτικής μεθόδου που λέγεται απαγωγή. Η μαθηματική μέθοδός του στηρίζεται στη διανοητική ενόραση και τη λογική. Εκφράζει μία καθολική αμφιβολία θεμελιώνοντας το πρώτο του αξίωμα: «σκέπτομαι άρα υπάρχω» (cogito ergo sum). Έπειτα παράγει το δεύτερο αξίωμα, την ύπαρξη του Θεού μέσω του λεγομένου «οντολογικού επιχειρήματος»[6] και στη συνέχεια την ύπαρξη των υλικών πραγμάτων.[7]
          Σε πλήρη αντίθεση ο John Locke (1632-1704) όρισε την πηγή της γνώσης μέσα από την αισθητηριακή αντίληψη. Όπως είχαμε αναφέρει και παραπάνω, πιστεύει πως ο άνθρωπος γεννιέται ως άγραφος πίνακας και αποκτά γνώση εμπειρικά. Καθετί που συνιστά γνώση για τον Locke ανάγεται στην εμπειρία, που πλέον αποτελεί κριτήριο εγκυρότητας της γνώσης. Βέβαια σε αντίθεση με τον Bacon πιστεύει ότι η γνώση μας είναι περιορισμένη, ελλιπής και αποσπασματική. Όπως ο Bacon, αναφέρεται σε είδωλα, ιδέες που εντυπώνονται στο νου υποχρεωτικά παρά τη θέλησή μας. Τις διακρίνει όμως σε απλές ιδέες που δέχεται παθητικά ο νους και σε σύνθετες ιδέες, πράγματα της καθημερινότητας.  Εισάγει τη συνδυαστική μέθοδο εμπειρικών δεδομένων με τη λογική και ομιλεί για περιορισμένη γνώση. Η επιστήμη είναι περιγραφική, μας διδάσκει πώς λειτουργεί η φύση και όχι το γιατί. Κι αυτό γιατί η πραγματική ουσία των πραγμάτων κρύβεται πίσω από τις εμφανίσεις τους και δε μπορούμε να τη γνωρίσουμε.[8] Μας παρατρέπει, λοιπόν, στον σκεπτικισμό, λέγοντας ότι μπορούμε να έχουμε άποψη, κρίση και γνώμη για τον κόσμο αλλά όχι γνώση και βεβαιότητα.
          Έρχεται όμως στη συνέχεια ο David Hume (1711-1776) ως ακραίος σκεπτικιστής και γνήσιος εμπειριστής και λέει ότι η «πραγματικότητα» είναι η αντίληψή μας για την πραγματικότητα.[9] Είναι δυνατόν να υπάρχει υλικός κόσμος, αλλά δε μπορεί να αποδειχθεί, αν υπάρχει ένας υλικός κόσμος καθαυτός, ανεξάρτητος από τα αισθητήριά μας. Η υλική ουσία έξω από τον παρατηρητή δεν αποδεικνύεται. Η επιστημονική γνώση παράγεται από επεξεργασία των ιδεών που γεμίζουν τον νου οι οποίες περιγράφουν το πώς εμείς αντιλαμβανόμαστε με τις αισθήσεις μας τον κόσμο και όχι το καθρέπτισμα. Αναλύει την έννοια της αιτιότητας η οποία συνδέεται με το πρόβλημα της επαγωγής. Λέει ότι εάν έχουν γίνει παρατηρήσεις κάτω από ευρύ φάσμα συνθηκών σε ένα μεγάλο αριθμό από Α (π.χ. κύκνος) και εάν όλα τα παρατηρηθέντα Α (π.χ. κύκνοι) χωρίς εξαίρεση έχουν την ιδιότητα Β (π.χ. είναι λευκοί) τότε όλα τα Α (π.χ. κύκνοι) έχουν την ιδιότητα Β (π.χ. είναι λευκοί). Αυτό όμως ίσως είναι πιθανό αλλά όχι βέβαιο.[10] Η βεβαιότητα υφίσταται μόνο για τον μαθηματικό λογισμό. Υποστηρίζει ότι η ισχύς όλων των γενικεύσεων είναι πιθανολογική και υποβιβάζει τους νόμους. Λέει χαρακτηριστικά, ότι δεν ισχύουν οι νόμοι αλλά εμείς θα συνεχίσουμε να λειτουργούμε την καθημερινότητά μας σα να ισχύουν, όμως εγώ σας προειδοποίησα. Το μέλλον είναι απρόβλεπτο.[11]  Στον Hume ο σκεπτικισμός εμφανίζεται ως η αναπόφευκτη συνέπεια του εμπειρισμού.[12] Τα όρια της γνώσης είναι τα όρια των αισθήσεων.


Επίλογος
Είναι γεγονός ότι λαμβάνοντας υπόψη την περιορισμένη μας αντιληπτική ικανότητα για τον κόσμο, οι θέσεις μας και οι γνώσεις μας για τον φυσικό κόσμο αποτελούν ένα σταθερό συνδυασμό γεγονότων, αισθημάτων και προσδοκιών. Η διαφωνία ορθολογιστών και εμπειριστών αποτελεί την πρώτη ουσιαστική προσπάθεια δημιουργία πηγής ιδεών και περιγραφής του κόσμου με επιστημονική μέθοδο. Το πόσο κατάφεραν να δώσουν απαντήσεις δεν είναι τόσο σημαντικό όσο το γεγονός ότι προέταξαν την επιστημονική θεώρηση του κόσμου, την κατάρριψη της θεολογικής αυθεντίας και έβαλαν τη διαμάχη αυτή στο προσκήνιο μέχρι σήμερα.






ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Αθανασάκης Δ. (2014), «Θέματα γνωσιολογίας, ιστορίας και φιλοσοφίας της επιστήμης από τον Descartes στον Hume» στην ενότητα Συμπληρωματικό Υλικό της Θ.Ε. ΕΠΟ31, https://study.eap.gr/mod/folder/view.php?id=2611.
Βαλλιάνος Π. (2008), Οι Επιστήμες της Φύσης και του Ανθρώπου στην Ευρώπη (τόμος Β΄), Πάτρα: ΕΑΠ.
Chalmers A., Τι είναι αυτό που το λέμε Επιστήμη; μετάφραση Γ. Φουρτούνης, Ηράκλειο: ΠΕΚ, 1994. [κεφ. 1 & 2]


[1] Βαλλιάνος Π., σ.99.
[2] Βαλλιάνος Π., ό.π., σσ.122-124.
[3] Βαλλιάνος Π., ό.π., σ.73.
[4] Βαλλιάνος Π., ό.π., σ.75.
[5] Βαλλιάνος Π., ό.π., σ. 80.
[6] Βαλλιάνος Π., ό.π., σ. 82.
[7] Αθανασάκης Δ., σσ. 7-8.

[8] Βαλλιάνος Π., ό.π., σ. 125.
[9] Βαλλιάνος Π., ό.π., σ. 127.
[10] Chalmers A., σσ. 26-29
[11] Βαλλιάνος Π., ό.π., σ. 130.
[12] Αθανασάκης Δ., ό.π., σ. 45.


© Αδαμαντία Διάκου (2017) – Απαγορεύεται η αναδημοσίευση τμήματος ή αυτούσιου του κειμένου χωρίς την άδεια της συγγραφέως εκτός και εάν υφίσταται αναφορά της παρούσης ιστοσελίδας.



ΚΕΪΚ Amanda

 
 



Υλικά:

500 γρ. αλεύρι που φουσκώνει μόνο του
250 γρ. βούτυρο
450 γρ. ζάχαρη (εγώ βάζω περίπου 400γρ., όχι πολύ γλυκό)
3 αυγά
200 γρ. γάλα
50 γρ. πορτοκαλάδα (φρέσκα πορτοκάλια)
ξύσμα από ένα πορτοκάλι
1-2 βανίλιες ( σε σκόνη)
3 αυγά
1 κουβερτούρα πραλίνα
μισό φακελάκι σταγόνες σοκολάτας μαύρης ή λευκής (ανάλογα με το τι μας αρέσει)





Εκτέλεση:

Χτυπάμε το βούτυρο με τη ζάχαρη μέχρι να αφρατέψει το μίγμα και να λιώσει η ζάχαρη.
Προσθέτουμε διαδοχικά τα αυγά, τις βανίλιες και το ξύσμα.
Στο τέλος προσθέτουμε το γάλα, την πορτοκαλάδα και σιγά σιγά ρίχνουμε το αλεύρι στο μίγμα μας.
Ανακατεύουμε μέχρι το μίγμα μας να γίνει λείο.
Προσθέτουμε και τις σταγόνες σοκολάτας και ανακατεύουμε απαλά με ένα κουτάλι.
Ρίχνουμε το μίγμα μας σε βουτυρωμένη και ελαφρά αλευρωμένη φόρμα και ψήνουμε σε προθερμασμένο φούρνο στους 180 C για 50-55 λεπτά.
Αφού βγάλουμε το κέϊκ μας από το φούρνο, αφήνουμε να περάσουν μερικά λεπτά.
Έπειτα, λιώνουμε τη σοκολάτα μας σε μπεν μαρί και την τοποθετούμε πάνω στο κέϊκ μας με όποιο τρόπο επιθυμούμε.
 
* Εγώ προσθέτω και μερικές λευκές σταγόνες σοκολάτας.
 


Tips:

* Χρησιμοποιούμε μίξερ για το κέϊκ μας.
* Εγώ προτιμώ dark brown soft sugar.
* Προαιρετικά προσθέτουμε στο τέλος και μια κουταλιά της σούπας καρύδα.
* Εάν ο φούρνος μας είναι δυνατός βάζουμε προς το τέλος μια λαδόκολλα πάνω από το κέϊκ μας για να μην ''αρπάξει''.
* δεν ανοίγουμε το φούρνο τουλάχιστον εάν δεν έχουν περάσει 45 λεπτά, γιατί το κέϊκ μας θα ξεφουσκώσει.
* Και όπως όλοι ξέρετε για να δούμε εάν το κέϊκ μας είναι έτοιμο, το τρυπάμε με ένα μαχαίρι και εάν αυτό βγει καθαρό είμαστε έτοιμοι.
 
 
Ευχαριστώ πολύ...!!!

Καλή μας όρεξη...!!!

ΚΕΦΤΕΔΑΚΙΑ

(αριστερά με αλεύρι, δεξιά χωρίς)


Υλικά:

500 γρ. κιμά μοσχαρίσιο
3/4 ψωμί
1 μεγάλο κρεμμύδι
1 σκελίδα σκόρδο
λίγο δυόσμο
κύμινο
1 κουτ. γλυκού ούζο
μισή κουτ. γλυκού σόδα
λίγο ελαιόλαδο
αλάτι
πιπέρι
πάπρικα
αλεύρι προαιρετικά



Εκτέλεση:

Ζυμώνουμε όλα τα υλικά μαζί (εκτός από το αλεύρι) αρκετή ώρα και βάζουμε και λίγο ελαιόλαδο στη ζύμη μας.
Στη συνέχεια βάζουμε τη ζύμη μας για 1 περίπου ώρα στο ψυγείο για να δέσουν όλα τα υλικά μαζί.
Σε ένα βαθύ τηγάνι βάζουμε αρκετό ελαιόλαδο και αφήνουμε να κάψει καλά το λάδι.
Πλάθουμε τα κεφτεδάκια μας σε μικρές μπάλες και τα ρίχνουμε μέσα στο τηγάνι.
Σε περίπτωση που θέλουμε να κάνουμε ακόμα πιο νόστιμα τα κεφτεδάκια μας, τα αλευρώνουμε και τα τηγανίζουμε.

Tips:

* Τα σερβίρουμε ζεστά και μπορούμε να τα συνοδέψουμε με πατάτες τσιπς στο φούρνο.
* Το ψωμί να είναι χθεσινό ή προχθεσινό, το μουσκεύουμε και το στραγγίζουμε με τα χέρια μας πριν το ρίξουμε στη ζύμη μας.

Καλή μας όρεξη...!!!

ΣΥΚΩΤΙ ΣΑΓΑΝΑΚΙ




Υλικά για 4 άτομα:


350 γραμ. συκωτάκια
1 φλιτζάνι σάλτσα ντομάτα
1 κουτ. γλυκού ζάχαρη
1 ποτήρι κόκκινο κρασί
αλάτι, πιπέρι, πάπρικα 
λίγο μαϊντανό
ελαιόλαδο
λίγο σκόρδο
λίγη φέτα


Εκτέλεση:

Βάζουμε λίγο λάδι στο τηγάνι μας και τσιγαρίζουμε το συκώτι μας μέχρι να κάνει κρούστα.
Στη συνέχεια αφαιρούμε το λάδι για να μη γίνει πολύ βαρύ το φαγητό μας.
Σβήνουμε με κρασί και προσθέτουμε τη σάλτσα ντομάτα και τη ζάχαρη.
Ρίχνουμε λίγο αλάτι, πιπέρι, πάπρικα και λίγο σκόρδο.
Στο τέλος αφού δέσει η σάλτσα μας ρίχνουμε το μαϊντανό και τη φέτα σε κομματάκια.
Στο σερβίρισμα ρίχνουμε ξανά λίγο φέτα και φρέσκο ελαιόλαδο από πάνω.

Καλή μας όρεξη...!!!

ΚΟΤΟΠΟΥΛΟ ΣΤΟ ΦΟΥΡΝΟ (1)




Υλικά:

1 κοτόπουλο
9-10 πατάτες baby ή 6-7 μέτριας
3 πορτοκάλια (το χυμό)
1 λεμόνι (το χυμό)
1 πιπεριά
2 ποτήρια ελαιόλαδο
λίγο αλάτι
πιπέρι
πάπρικα
ρίγανη


Εκτέλεση:

Βάζουμε όλα τα υλικά μαζί σε μία γάστρα και στο φούρνο στους 180 C μέχρι το κοτόπουλο να ξεκοκκαλίζεται και να έχει ροδίσει...


 
Και καλή μας όρεξη...!!!